عقاب طلایی Golden Eagle با نام علمی Aquila chrysaetos (خانواده Accipitridae) یكی از زیباترین پرندگان شكاری است كه در بسیاری از مناطق جهان زیست میكند و در ایران، نیز به صورت بومی وجود دارد. از گذشته دور، این نوع عقاب به عنوان یك پرنده شكاری محبوب، توسط بشر تربیت شده است. در حال حاضر، عقاب طلایی، با توجه به تهدیدات موجود، در زمره پرندگانی است كه نیاز به حمایت و حفاظت دارد.
مشخصات ظاهری
پر و بال در هر دو جنس یكسان بوده ولی، ماده بزرگتر از نر میباشد. این پرنده دارای جثه درشت، چنگالهای بزرگ، دم مستطیلی نسبتاً بلند و پهن و بالهای بلند و عریض است. شاهپرهای اولیه بال، گسترده و بالا برگشته هستند. پر و بال پرنده بالغ، یك دست تیره و عموماً به رنگ قهوهای تیره بوده ولی، ناحیه فرق سر، پس گردن، طرفین گردن و صورت، و پوشپرهای ثانویه بال، رنگ طلایی یا مسی طلایی دارد (نام پرنده، بر اساس همین ویژگی است). دم به رنگ قهوهای مایل به خاكستری میباشد.
پرهای پروازی بزرگ بالها، از زیر، خاكستری مایل به قهوهای دیده میشود در حالی كه سر، تنه و پرهای كوچكتر قسمت قدامی بالهای باز، مایل به سیاه هستند. چشمان بالغین، قهوهای تیره و منقار و چنگالها، سیاه میباشد در حالی كه پایه منقار و پاها زرد رنگ است. سراسر ساق پا تا پنجه از پر پوشیده شده است.
پرنده نابالغ، قهوهای تیره بوده و پرهای پس سر آن به رنگ زرد مسی با قاعده سفید بیرنگ میباشد. شاهپرهای اولیه و ثانویه، سفید چركی است. دم نیز دارای رنگ سفید چركی به همراه نوار انتهایی تیره و پهنی است كه با افزایش سن، از سفیدی آن كاسته میشود. تنوع رنگ پر و بال در پرنده نابالغ ممكن است موجب اشتباه آن با عقابهای شاهی، تالابی، جنگلی و دشتی گردد. بال و پر پرندگان جوان، در سنین 4 – 6 سالگی، شبیه بالغین میگردد. 5 یا 6 زیرگونه شناخته شده از عقاب طلایی وجود دارد كه از نظر انتشار جغرافیایی، اندازه و رنگ، با هم تفاوت دارند.
جنس ماده، در مقایسه با نر، طول بیشتری دارد (طول نر، 76 – 89 و ماده، 89 – 104 سانتیمتر). این پرنده با داشتن پهنای بال 187 الی 230 سانتیمتری، یكی از بزرگترین عقابهای نیمكره شمالی است. وزن آن، 3 – 6/5 كیلوگرم (وزن نر 3/6 – 4/5 و ماده 6/5 – 1/4 كیلوگرم) میباشد.
صدا و پرواز
صدای این پرنده به صورت پارس كردن بلند و شبیه «كلیاك – كلیاك – كلیاك» (kliak – kliak – kliak) شنیده میشود.
عقاب طلایی توانایی بالایی در پرواز داشته و بالزنیهای متفاوتی را به نمایش میگذارد. از نشانههای تشخیصی آن در حین پرواز، بال باز روی یا بال باز اوجگیریهای با شكوه، همراه با بال زدنهای گاه و بیگاه، میباشد. عقاب مزبور، در هنگام بال باز روی یا بال باز اوجگیری، بالها را بالا نگه داشته و شاهپرهای اولیه را میگستراند و آن را اندكی رو به بالا، به شكل V و كاملاً به جلو نگه میدارد. سر جلو آمده و دم پهن در حالت بال باز اوجگیری، از اشتباه شدن این عقاب با سارگپهها جلوگیری میكند. در هنگام پرواز، در مقایسه با عقاب دریایی نابالغ دم سفید، دارای دمی درازتر و چهارگوشتر بوده ولی، بالهایش كمتر مستطیلی است. در حین پرواز، بر خلاف دیگر قوشها و كركسها، بالها را در حالت افقی نسبت به بدن، نگه میدارد.
این عقاب بالهای عریضی جهت پرواز در ارتفاع داشته و برای صعود بیشتر، پرهای پروازی شكاف دارای مشابه انگشتان دست دارد. پرنده در ارتفاع قابل توجهی از زمین پرواز كرده و تا حد ممكن، كمتر بال میزند و منطقه زیر پایش را به دنبال غذا، زیر نظر میگیرد. برای شكار طعمه، از ارتفاع خیلی كم، حمله كرده و شكارش را با یك پرواز سریع رو به پایین، میگیرد و میتواند در حین پرواز، تا بیش از 8 پوند را حمل كرده و با سرعت بالای 80 مایل در ساعت پرواز كند (سرعت متوسط آن، 28 الی 32 است). سرعت در موقع شیرجه میتواند تا بیش از 200 مایل در ساعت برسد.
رفتار و زیستگاه
عقابهای طلایی، پرندگانی نیمه مهاجر هستند به گونهای كه برخی در یك محل باقی مانده و پارهای دیگر مهاجرت میكنند. آنها عموماً به صورت انفرادی یا جفت زندگی میكنند، هر چند كه ممكن است پرندگان جوان غیر جفت، در دستجاتی دیده شوند، یا بالغین در آب و هوای نامعتدل یا وجود غذای بسیار فراوان، به صورت گروههایی مشاهده شوند.
عقاب طلایی در زیستگاههای باز و نیمه باز و در ارتفاع 3600 متری از سطح دریا یافت میشود. زیستگاههای مورد سكونت آن شامل توندراها، بوتهزارها، چمنزارها، بیشهزارها، درختزارها و جنگلهای مخروطی است. بیشتر این عقابها در نواحی كوهستانی یافت میشوند، ولی، در تالابها و زیستگاههای ساحلی و مصبی نیز لانهگزینی میكنند. به طور كلی، عقاب طلایی در كوهستانهای كم گیاه و خشك، و گاهی جنگلهای كوهستانی و صخرههای ساحلی و دشتها زندگی میكند.
تولیدمثل و رشد
سن بلوغ جنسی در نر و ماده، 4 – 7 سالگی است. این پرنده در هر سال، یك بار زاد و ولد میكند. فصل تولیدمثل، بسته به موقعیت جغرافیایی، از ماه اسفند و مرداد است. این عقابها تك همسر بوده و ممكن است چندین سال، روابط جفتی خود را حفظ كنند. در جمعیتهای غیر مهاجر، جفتها در تمام طول سال، با هم میمانند. در انواع مهاجر، جفتگزینی و روابط جنسی، زمانی آغاز میشود كه آنها به نواحی تولیدمثلی بر میگردند. فعالیتهای جفتگیری شامل پرواز موجوار یك یا هر دو جفت، تعقیب، شیرجه رفتن، حمله كردنهای ظاهری، نمایش چنگالها، با هم اوج گرفتن و چرخیدن است.
عقاب طلایی، اغلب در لبه پرتگاهها یا نوك صخرهها و هم چنین، روی درختان بلند یا عمارتهای ساخته بشر، نظیر آسیاب بادی، برج دیدبانی و دكل برق، آشیانه میسازد. نر و ماده، در بهار، با كمك تكههای چوب و شاخههای ضخیم، لانهای سكو مانند با عرض بیش از 2 متر، در ارتفاع تا 107 متری ساخته و داخل آن را با گیاهان نرم، علف، برگ و پوست درختان، خزه و گلسنگ آستر میكنند. جفتهای نر و ماده میتوانند در منطقه تولیدمثلی خود، چندین لانه داشته باشند كه اغلب، از سالی به سال دیگر و قبل از هر فصل جفتگیری، آنها را بازسازی كرده و مجدداً به كار میگیرند. نر و ماده، در ساخت یا مرمت لانه شركت میكنند.
در فصل تولیدمثل، 1 الی 4 تخم (به طور متوسط، 2 تخم) به رنگ سفید كدر با نقاط یا لكههای قهوهای یا قهوهای مایل به قرمز، به فواصل 3 تا 4 روز، گذاشته میشود. وظیفه اصلی خوابیدن روی تخمها، بر عهده ماده است هر چند كه نر نیز اغلب در این كار مشاركت میكند. 35 تا 45 روز (متوسط 42 روز) طول میكشد تا جوجهها از تخم بیرون آیند. والدین، به تغذیه جوجهها میپردازند، هر چند كه جنس نر، به ویژه در چند هفته نخست، بخش عمده غذا را فراهم میكند. 45 تا 81 روز وقت لازم است تا جوجهها پر در بیاورند. در این زمان، آنها از طریق راه رفتن، جست و خیز یا افتادن از لانه، آن را ترك میكنند. آنها پرواز را در سن 10 هفتگی شروع كرده و 80 – 32 روز بعد از پر درآوری، زندگی مستقلی را آغاز میكنند. عقاب طلایی، در حالت وحشی، بالای 30 سال و در اسارت، بیش از 46 سال عمر میكند.
رژیم غذایی
این پرنده، به عنوان پرندهای شكارگر، رژیم غذایی متنوعی از حیوانات زنده و مرده، عمدتاً شامل پستانداران كوچكی نظیر خرگوش، سنجاب، موش خرما و راسوی بدبو دارد كه به میزان كمتر، پرندگانی مثل باقرقره، زاغی و كبوتر، خزندگان (لاكپشت و مار) و ماهیان را شامل میشود. والدین، تا چند ماه بعد از پر درآوردن جوجهها، با تكه تكه كردن غذا، به تغذیه آنها میپردازند.
دشمنان شكارچی عقابهای طلایی كم هستند. بعضی مواقع، جوجههی آنها توسط سایر پرندگان شكارگر صید میشوند.
پراكندگی جغرافیایی
عقاب طلایی در نیمكره شمالی، در نواحی امریكای شمالی (عمدتاً در نیمه غربی)، سراسر اروپا، آسیا و شمال افریقا پراكنده است. عقاب طلایی در ایران به صورت بومی و به تعداد فراوان یافت میشود. این پرنده، ساكن نواحی كوهستانی و مرتفع غرب و شمال ایران است.
وضعیت حفاظت
در گذشته، این عقیده نادرست كه عقاب طلایی به احشام (گوسفندان) و طیور حمله میكند موجب شد پرنده مزبور به طور گسترده مورد بیمهری انسان واقع شود. گاهاً این عقاب را با هدف تربیت آن به عنوان پرنده شكاری، به دام میاندازند. در حال حاضر، این پرنده در بسیاری از كشورها مورد حمایت قرار گرفته و در ایران نیز، در ردیف پرندگان حفاظت شده قرار دارد. عقاب طلایی در مناطق مربوطه با تراكم نسبتاً بالایی یافت میشود.
نظرات بسته شده است.